Orkide bakımı

Ev ortamlarında ve çiçekçilerde rastladığımız orkidelerin büyük bölümü Phalaenopsis, başka adıyla kelebek orkidesidir. Bu rehberdeki bilgiler bu türe göre hazırlandı. Cymbidium, Dendrobium veya oncidium benzeri başka orkideler daha serin bir ortam ve ayrı bir sulama programı ister.

Evde orkide için hangi konum uygundur?

Orkide doğal ortamda ağaçlarda, yaprak örtüsünün altında büyür. Ev ortamında yoğun ancak filtrelenmiş aydınlık bekler.

• En iyi seçenek doğu penceresidir: sabah ışığı daha hafiftir ve yapraklarda yanığa yol açmaz.
• Batı penceresi de uygundur, fakat yaz öğleden sonraları ince perde gereklidir.
• Güney penceresinde orkideyi camdan yaklaşık iki metre içeride veya perde gerisinde konumlandırın.
• Kuzeye bakan pencere pek çok evde yeterli olmaz. Orkide yaşamını sürdürür ancak çiçek açmakta zorlanır.

Işık düzeyinin yeterli olup olmadığını yapraklarının rengine bakarak anlarsınız. Orkidenin sağlıklı yaprağı orta tonda, canlı yeşildir. İnce ve koyu renkli yapraklar ışığın yetersiz kaldığını, sarımsı yeşil ve sert yapraklar yoğun güneşe maruz kaldığını gösterir. Yaprakta kahverengi, kurumuş izler görülüyorsa güneş yanığından kaynaklanır. Işık konusunu dolaylı aydınlatma bölümünde kısaca açıkladık.

Kışın orkideyi kalorifer veya kombi cihazının doğrudan üzerine bırakmayın. Isınmış ve nemsiz hava çiçek tomurcuklarının düşmesine neden olur. Camla temas eden yapraklar da geceleri soğuktan etkilenebilir.

Orkide hangi şekilde sulanır?

Orkide bakımında en yaygın hata aşırı su vermektir. Orkide kökleri havalandıkça yaşar. Kabuk devamlı nemli kalırsa kökler havasız kalıp çürür.

Ne zaman sulanır?

Sulama zamanını köklerden anlayın. Saydam saksı bu aşamada büyük kolaylık sunar:

• Yeşil köklerde su bulunmaktadır, sulamayın.
• Kökler gümüşi gri veya beyazımsı görünüyorsa susamıştır, sulama vakti gelmiştir.
• Saydam kap bulunmuyorsa saksıyı elinize alın. Sulama sonrası ağırlığını hatırlayın. Saksı iyice hafiflediğinde sulayın.

Ev ortamında bu çoğunlukla 7–10 güne karşılık gelir. Yazın sıcak ortamda sulama aralığı daralabilir, kışın serin ortamda 14 güne kadar uzayabilir.

Saksıyı suya batırma

1. İç saksıyı, mevcutsa süs amaçlı dış saksıdan çıkarın.
2. Bir kabın içine oda sıcaklığında su doldurun. Kireç oranı yüksek musluk suyu yerine 24 saat dinlendirilmiş su veya yağmur suyu tercih edilir.
3. Saksıyı 10–15 dakika su içinde bekletin. Su, yaprakların birleşme noktasına (tepe noktasına) değmemeli.
4. Saksıyı sudan çıkarıp suyunun tamamen akıp gitmesini bekleyin.
5. Dış kabın tabanında su birikmediğinden emin olmalısınız.

Büyüme ucunda su birikirse orada çürüme meydana gelir. Su yanlışlıkla temas ederse bir kâğıt havluyla kurulayın. Sulamanın temel prensiplerini bitki sulama kılavuzunda ayrıntılı biçimde açıkladık.

Buz parçası ve aspirin konusunda

İnternette yaygınca önerilen iki yöntem bulunuyor ve ikisi de işe yaramıyor. Haftada bir iki parça buz bırakmak, kök bölgesini soğutur ve kabuğun sadece küçük bir bölümünü nemlendirir. Aspirini sulama suyuna katmanın orkideye güç verdiğine ilişkin inandırıcı bir bulgu da yok. Belirti gösteren bir orkidenin problemi hemen her durumda ışık, sulama veya köklerin çürümesidir. Öncelikle bu noktaları inceleyin.

Ortam nemi ve sıcaklık

Phalaenopsis, gündüz 21–27 °C, gece 16 °C’nin üzerinde iyi gelişir. Evlerin büyük bölümündeki sıcaklık buna elverişlidir. Sorun çoğunlukla kışın kaloriferli odalardaki kuru havadır.

Ortam nemini yükseltmek için:

• Saksıyı, içerisinde su ve çakıl içeren genişçe bir tepsinin üzerine yerleştirin. Saksı tabanı suya temas etmesin.
• Orkideyi diğer bitkilerle aynı noktada toplayın. Bitkiler çevrelerindeki nem oranını yükseltir.
• Yapraklara su püskürtmek nem düzeyini kısa süreliğine yükseltir ancak büyüme merkezinde su birikirse çürüme olasılığını artırır. Sisleyecekseniz sabah uygulayın ki yapraklar gün batımına dek kuruyabilsin.

Orkide için toprak ve saksı seçimi

Orkide alışılmış saksı toprağına dikilmez. Toprak köklerin hava almasını engeller ve haftalar içinde kökleri çürütür. Orkideler için üretilen kalın taneli çam kabuğu kullanılmaktadır. Kimi karışımlarda sfagnum yosunu, perlit ya da odun kömürü de yer alır.

Saksı tercihi yaparken:

• Saydam plastik kap köklerin görünümünü ve nem durumunu gözlemlemenize olanak tanır. Yeni başlayanlara kolaylık sağlar.
• Saksı tabanında ve yan yüzlerinde hava delikleri bulunmalı. Drenaj yetersizse su tabanda birikir.
• Cam veya seramik dış kaplar estetik durur ancak çoğunlukla deliksizdir. Orkideyi plastik iç saksıyla birlikte yerleştirin ve her sulama sonrasında tabanda su kalmadığını gözden geçirin.

Saksı değişimi hangi zamanda yapılır?

Kabuk zaman içinde parçalanır, toprak benzeri biçimde sıkışır ardından hava geçirgenliğini yitirir. Dolayısıyla saksı 1–2 yılda bir, çiçek dökümünün ardından değiştirilir. Kökler saksının dışına uzuyorsa ya da kabuktan çürüme kokusu geliyorsa ertelemeyin.

1. Orkideyi saksısından alıp eski kabuk kalıntılarını köklerin arasından temizleyin.
2. Kahverengi, yumuşak veya iç kısmı boş kökleri temiz, steril hâle getirilmiş makasla kesin. Sağlam kökler gümüş veya yeşil renktedir ve dokunulduğunda sert kalır.
3. Bitkiyi, köklerden biraz daha geniş başka bir saksıya yerleştirin. Araları yeni kabukla tamamlayın.
4. İlk sulamayı 3–4 gün geçince yapın. Bu aralıkta kesilen noktalar kurur.

Orkideye besin takviyesi

Orkide sınırlı besinle yaşamını sürdürür. Aşırı gübre kök uçlarını yakar.

• Orkideler için üretilmiş sıvı besin kullanın. 20-20-20 gibi dengeli gübre karışımları yaygındır.
• Ambalajda belirtilen dozun yarısını suya ekleyin ve gelişme döneminde 14 günde bir verin.
• Her ay bir defa, gübresiz suyla iyice sulayarak kabukta biriken tuzları arındırın.
• Kurumuş kabuğa besinli su vermeyin. Önce sade suyla ıslatın.
• Yeni saksı değiştirdiyseniz ya da orkide güçsüz durumdaysa bir ay gübre uygulamasına ara verin.

Çiçekleri solan orkide ne yapılır?

Bir Phalaenopsis’in çiçekleri 2–3 ay açık kalabilir. Çiçekler dökülünce sapın durumuna bakın.

• Dal bütünüyle sararmışsa tabanına yakın yerden kesin.
• Sap hâlâ yeşilse aşağıdan ikinci ya da üçüncü boğumun (dal üzerindeki küçük çıkıntılar) 1–2 cm yukarısından budayabilirsiniz. Bu boğumdan birkaç ay zarfında yeni bir yan sürgün çıkabilir. Bitki cılız görünüyorsa çiçek sapını bütünüyle almak, gücünü yapraklarına ve köklerine vermesini temin eder.

Budama makasını alkolle silin. Steril olmayan makas hastalık taşıyabilir.

Orkide neden çiçeklenmez, yeniden nasıl çiçeklendirilir?

Çiçeklenmeyen bir orkide için sıkıntı genellikle yetersiz aydınlık ya da sıcaklık değişiminin bulunmamasıdır. Phalaenopsis’in yeni çiçek sapı çıkarması için çoğu zaman sonbaharda 3–4 hafta süresince gece sıcaklığının 13–16 °C’ye gerilemesi gerekir. Gündüz ise ortam alışıldık biçimde ılık tutulmalı.

Ev ortamında bunu gerçekleştirmek için:

1. Bitkinin yeterince süzülmüş ışık aldığından emin olmalısınız.
2. Ekim–kasım aylarında orkideyi geceleri daha serin bir ortama, örnek olarak radyatörü düşük ayarda olan yatak odasının pencere yakınına alın.
3. Bu süreçte suyu biraz seyreltin, gübrelemeye olağan biçimde devam edin.
4. Yaprak aralarından, kök görünümünde ancak ucu eldiven parmağı misali yassı bir çıkıntı belirirse bu yeni çiçek sürgünüdür. Sürgün uzarken orkidenin konumunu değiştirmeyin.

Orkidelerde sık karşılaşılan problemler

Orkide yaprakları niçin sararır?

En alttaki yalnızca bir yaprağın zamanla sararıp dökülmesi olağandır. Birkaç yaprak sararmaya başlıyor ve yumuşuyorsa kökleri inceleyin; muhtemelen aşırı sulama nedeniyle köklerde çürüme söz konusudur. Başka sebepleri yaprak sararması kılavuzunda açıkladık.

Orkide yaprakları niçin kırışır?

Bitki suyu yeterince alamıyordur. Bunun iki olası nedeni vardır: uzun müddet susuzluk yaşamış olabilir ya da köklerdeki çürüme nedeniyle suyu taşıyamıyordur. Köklerin durumuna bakın, çürümüş kökleri ayıklayıp saksıyı değiştirin.

Orkide tomurcukları niçin düşer?

Ani ısı dalgalanmaları, petekten gelen sıcak hava, soğuk hava akımı ya da orkidenin konumunun değişmesi tomurcukların düşmesine neden olur. Meyve kâsesine yakın durmak da etkiler, çünkü olgunlaşan meyveler etilen salgılar.

Yapraklarda görülen beyaz pamuksu izler nedir?

Bu unlu bit zararlısıdır. Alkole daldırılmış bir kulak çubuğuyla tek tek temizleyin, yaprakların altına ve birleşim noktalarına da bakın. Zararlı sorunu ilerlemişse bahçe merkezlerinde satılan bir haşere sabunu kullanın.

Saksıdan dışarı uzayan kökler kesilir mi?

Bunlar doğal hava kökleridir. Kesmeyin, saksının içine itmeye çalışmayın. Sağlıklarını korudukları müddetçe bitkiye yarar sağlarlar.

Orkide kediler ile köpekler açısından emniyetli mi?

Phalaenopsis, kediler ve köpekler açısından zehirsiz bitkiler arasındadır. Bu, orkideyi evcil hayvan besleyen haneler için uygun bir tercih haline getirir. Yine de çok sayıda yaprak tüketen bir canlıda kusma ya da ishal gözlemlenebilir. Bitkiyi hayvanların ulaşamayacağı bir yere koymak hem hayvan hem bitki bakımından daha uygundur. Bu bilgi sadece Phalaenopsis için geçerli, öteki orkide çeşitleri için ayrıca bilgi edinin.